როდესაც იაფადან გავედით აქას მიმართულებით, ამაში არაფერი ყოფილა ტრაგიკული… ვიყავით იმათნაირები, ვინც ყოველ წელს გადის ქალაქიდან, რათა დღესასწაულს სხვა ქალაქში შეხვდეს. აქაში ჩვენი დღეები ჩვეულებრივ მიედინებოდა, არაფერი იყო უცხო და უცნაური! მეტიც, ალბათ იმიტომ, რომ იმ დროისთვის პატარა ვიყავი, იმ დღეებით ვტკბებოდი, სკოლაში წასვლამდე სწორედ ის დროღა მქონდა დარჩენილი… როგორც არ უნდა ყოფილიყო, აქაში დიდი შემოჭრის ღამეს სიტუაცია სულ უფრო და უფრო ნათელი გახდა… ეს ღამე, სასტიკი და მწარე, კაცების მოღუშულობა-დაღვრემილობასა და ქალების მოთქმა-უფლის ხმობაში გავიდა. მეც, შენც და ჩვენი თაობის ყველა ბავშვი პატარები ვიყავით საიმისოდ, რომ თავიდან ბოლომდე მივმხვდარიყავით, რას ნიშნავდა ეს ისტორია… მაგრამ იმ ღამით გორგალს ძაფი გამოეშალა… დილით, როცა გამძვინვარებული ებრაელები მუქარით გავიდნენ, დიდი სატვირთო მანქანა გაჩერდა ჩვენი სახლის კართან… საწოლი ოთახის უბრალო ნივთების გროვა აქეთ-იქიდან სწრაფი, გამალებული მოძრაობით ცვიოდა მის საბარგულზე… სახლის ძველ კედელზე ზურგით მიყრდნობილი ვიდექი, როცა დავინახე, დედაშენი როგორ ადიოდა მანქანაზე… შემდეგ დეიდაშენი, შემდეგ პატარები… მამაშენმა შენ და შენი ძმები მანქანაზე დახვავებულ ბარგზე ზემოდან შემოგისროლათ, შემდეგ მე ჩემი კუნჭულიდან გამომათრია, ზემოთ ამწია და მძღოლის კაბინის ჭერში, რკინის ცხაურებიან გალიაში შემსვა, სადაც ჩემი ძმა რიადი დამხვდა გატრუნული… სანამ შესაფერის პოზაში მოვეწყობოდი და თავს მოვიმაგრებდი, მანქანა დაიძრა. საყვარელი აქა ნელ-ნელა ქრებოდა რა’ს ანნაკურასკენ ამავალი გზების ხვეულებში…
ამინდი, ცოტა არ იყოს, მოღრუბლული იყო და სიცივის შეგრძნება სხეულში მომდებოდა. რიადი მეტისმეტად წყნარად იჯდა, ფეხები გალიის კიდეზე, ზემოთ შემოეწყო, ზურგით ბარგს მიყრდნობოდა და მზერა ცისთვის მიეშტერებინა… მე უხმოდ ვიჯექი, ნიკაპი აკეცილ მუხლებშორის მქონდა ჩამოყრდნობილი. ფორთოხლის პლანტაციები ერთმანეთს ენაცვლებოდნენ გზაზე… შიშის გრძნობა ერთიანად გვჭამდა… მანქანა ქშენა-ქშენით შეჰყოლოდა ფერდობის ნოტიო მიწას და შორეული სროლები გამოსამშვიდობებელი სალუტივით ისმოდა.
როდესაც ცისფერ ჰორიზონტზე შორიდან გამოჩნდა რა’ს ან-ნაკურას ნისლში გახვეული სილუეტი, მანქანა გაჩერდა… ქალებმა ბარგი მისწი-მოსწიეს და ძირს ჩავიდნენ, იმ გლეხისკენ გაემართნენ, გზის პირას ჩაცუცქულს ზედ თავის წინ ფორთოხლის კალათი რომ ედგა… ქალებმა ფორთოხალი აიღეს და მათი ქვითინის ხმა მოგვწვდა… და სწორედ იმ წამს ჩემთვის ცხადი გახდა, რომ ფორთოხალი იყო რაღაც მშობლიური… ეს მსხვილი, კრიალა ნაყოფი იყო რაღაც ძვირფასი რამ ჩვენთვის… ქალებმა იყიდეს ფორთოხალი და თან წამოიღეს მანქანაში. მძღოლის გვერდზე მჯდარი მამაშენი ძირს ჩავიდა, ხელი გაიწვდინა და ფორთოხალი გამოართვა ქალებს… ჩუმად უყურა, შემდეგ იფეთქა და ატირდა უბედური ბავშვივით…
რა’ს ან-ნაკურაში ჩვენი მანქანა ბევრი სხვა მანქანის გვერდით გაჩერდა… კაცებმა დაიწყეს იარაღის ჩაბარება ამ მიზნით მდგარი პოლიციელებისთვის… ჩვენი ჯერი რომ მოვიდა, დავინახე მაგიდაზე დაყრილი შაშხანები და ავტომატები… დავინახე დიდი მანქანების მწკრივი კლაკნილი გზების ხვეულებით როგორ შედიოდა ლიბანში და სწრაფად შორდებოდა ფორთოხლების მიწას… მე ვიქეცი სხვად და მწარედ ავტირდი… დედაშენი ისევ ფორთოხალს დასჩერებოდა მდუმარედ… მამაშენის თვალებში ფორთოხლის ყველა ის ხე ელავდა, რომლებიც კი ებრაელებს დაუტოვა… ყველა იმ კრიალა ფორთოხლის ხე, რომლებიც სულ სათითაოდ ჰქონდა ნაყიდი… ყველაფერი სახეზე ეხატა… ეხატა და მის ცრემლებში ირეკლებოდა, საგუშაგოს ოფიცრის წინ რომ ვერ იკავებდა…
მოსაღამოვებულს, როცა საიდას მივაღწიეთ, ჩვენ უკვე ლტოლვილებად ვიყავით ქცეულნი.
* * *
გზამ ისე გაგვთელა, როგორც სხვები. მამაშენი თვალსა და ხელშუა დაბერდა. ისე გამოიყურებოდა, თითქოს ძალიან დიდი ხანია, არ უძინიაო… ქუჩაში, გზაზე დაყრილი ბარგის წინ იდგა. ცხადად მქონდა წარმოდგენილი, რომ მივსულიყავი მასთან და რამე მეთქვა, ჩემ თვალწინ იფეთქებდა – მამაშენი იწყევლებოდა და შეაჩვენებდა… ეს წყევლა და ლანძღვა-გინება მის სახეზე ნათლად ჩანდა; მეტიც, მეც, მკაცრ რელიგიურ სკოლაში აღზრდილი ბავშვი, იმ წუთას დავეჭვდი იმაში, რომ უფალს ადამიანთა ბედნიერება ნამდვილად სურდა… ეჭვი შემეპარა იმაში, რომ ის ყოვლისმსმენელი და ყოვლისმხილველი იყო!.. მეჩვენებოდა, რომ ის ფერადი ხატები, რომელსაც სკოლის ეკლესიაში გვირიგებდნენ და რომელზეც მოწყალე, ბავშვთა შემწყნარებელი და მომღიმარე უფალი იყო გამოსახული, კიდევ ერთი მორიგი ტყუილი იყო მათი, ვინც პროვინციულ სკოლებს ხსნიდა, რათა მეტი გადასახადები მოეხვეტა… უკვე ეჭვი აღარ მეპარებოდა იმაში, რომ ღმერთს, რომელსაც ჩვენ პალესტინაში ვიცნობდით, უკვე დაეტოვებინა იგი და ისიც ლტოლვილად ქცეულიყო, არც კი ვიცი, სად… ლტოლვილ ღმერთს ძალა არ შესწევდა ამ პრობლემის თავად გადაჭრისა და ჩვენ, ადამიანი-ლტოლვილები, ტროტუარზე მსხდარნი, ველოდით ახალ ბედისწერას, რომელიც იტვირთებდა რამენაირი გამოსავლის მოძებნას… ჩვენ გვეკისრებოდა პასუხისმგებლობა, მოგვენახა ჭერი, რომლის ქვეშაც ღამეს გავათევდით და პატარა ბავშვის გულუბრყვილო გონებას ტკივილმა შემოუტია…
ღამე საშიში რამაა!.. ღამის უკუნი სიბნელე, ნელ-ნელა რომ ჩამოგვაწვა თავზე, გულში შიშს მინერგავდა. მხოლოდ იმის გაფიქრებაც კი, რომ ღამეს ტროტუარზე გავატარებდი, სულში სხვადასხვა ხიფათის შეგრძნებას აღმიძრავდა… ეს იყო სასტიკი, მშრალი შიში… არავინ იყო, ვინც შემიბრალებდა… კაციშვილი არ მეგულებოდა, ვისთანაც თავს შევაფარებდი…. მდუმარე მამაშენის მზერა ხელახლა მცემდა თავზარს… დედაშენის ხელში ფორთოხალი თავში ცეცხლს მიკიდებდა… ყველანი უსიტყვოდ მიშტერებოდნენ შავ გზას, საოცარი სურვილით შეპყრობილები, რომ მოსახვევს იქიდან გამოჩნდებოდა ბედისწერა და ჩვენი პრობლემების მოგვარების გასაღებებს ჩამოგვირიგებდა, რომ მას გავყვებოდით სადმე თავის შესაფარებლად… და აი, უეცრად ბედისწერაც მოვიდა!.. ის ბიძაშენი იყო, რომელიც დასახლებაში ჩვენზე ადრე ჩამოსულიყო. სწორედ ის მოგვევლინა ბედისწერად!..
ბიძაშენს ზნეობისა და მორალის არსებობა დიდად მანამდეც არ სჯეროდა, მაგრამ როცა ჩვენსავით ტროტუარზე აღმოჩნდა დარჩენილი, მორალი და ზნეობა საერთოდ აღარ იწამა, პირი იქცია იმ სახლისკენ, სადაც ებრაული ოჯახი ცხოვრობდა, კარი შეაღო და თავისი ბარგი შიგ სახლში მოისროლა, მათ კი მზაკვრული სახით და გასაგები ენით ნიშანი მისცა: „წადით პალესტინაში!..“ რასაკვირველია, სახლის პატრონები პალესტინაში არ წასულან, მაგრამ ბიძაშენის სასოწარკვეთილებამ დააფრთხო ისინი და მეზობელ ოთახში გადაბარგდნენ, დაუტოვეს მას ჭერითა და იატაკით ტკბობის საშუალება…
ბიძაშენმა იმ თავის ოთახში წაგვიყვანა და თავის ოჯახსა და ბარგთან ერთად დაგვახვავა… ის ღამე იატაკზე გვეძინა, რომელიც ჩვენს პატარა სხეულებს აევსო და საბნად დიდების გრძნობები გვეხურა. დილით აღმოვაჩინეთ, რომ კაცებს ის ღამე სკამებზე მსხდომებს გაეთენებინათ… ტრაგედიამ იწყო გზის გაკვლევა და ადვილად შეაღწია ჩვენი სხეულების ყველა უჯრედში…
საიდაში დიდხანს არ გვიცხოვრია. ბიძაშენის ოთახი ჩვენს ნახევარსაც კი ვერ იტევდა, ამის მიუხედავად, სამი ღამე შეგვიფარა… ამის შემდეგ დედაშენმა მამაშენს ან რამე სამსახურის მონახვა მოსთხოვა, ან ფორთოხლის ბაღებში დაბრუნება!… მამაშენმა დედაშენს ბოღმითა და ჯავრით აკანკალებული ხმით სახეში უყვირა. დედაშენი გაჩუმდა… და დაიწყო ჩვენი ოჯახური პრობლემები… ბედნიერი, შეკრული ოჯახიდან მხოლოდ იატაკი, საცხოვრებელი ადგილი და ბრძოლაში დაღუპულებიღა დაგვრჩა…
არ ვიცი, საიდან, მაგრამ მამაშენი ფულით მოვიდა… ვიცი, რომ მან ოქროულობა გაყიდა, რომელიც დედაშენს უყიდა მაშინ, როცა სურდა, იგი გაებედნიერებინა და ამაყი გაეხადა იმით, რომ მისი ცოლი იყო… თუმცა ეს ოქრო იმდენს არაფერს მისცემდა, ჩვენი პრობლემების გადაჭრა რომ შესძლებოდა!.. უდავოდ რაღაც სხვა წყაროც უნდა ყოფილიყო – ან ვალი აიღო, ან სხვა რამე გაყიდა, რომელიც ისე გაიტანა, რომ ჩვენ არ დაგვინახავს… არ ვიცი… მაგრამ მახსოვს, რომ საიდას გარეუბანში მდებარე სოფელში გადავედით… და იქ, მაღალ, ქვის აივანზე მჯდარმა მამაშენმა პირველად გაიღიმა… 15 მაისის მოლოდინში იყო, რათა გამარჯვებული ჯარის კვალდაკვალ დაბრუნებულიყო პალესტინაში…
მტანჯველი მოლოდინის შემდეგ 15 მაისიც მოვიდა… ზუსტად 12 საათზე მამაშენმა ღრმა ძილიდან ფეხის წაკვრით გამომაღვიძა თავგანწირული, უშიშარი იმედით აღვსილი ხმით: „ადექი და პალესტინაში არაბული ჯარების შესვლის მოწმე გახდი!..“ ფეთიანივით წამოვვარდი… ბორცვებზე ფეხშიშველები დავეშვით შუაღამისას, სოფლიდან მთელი კილომეტრით დაშორებული გზისკენ… ყველანი იქ ვიყავით, დიდიან-პატარიანად, ვქოშინებდით და გულამოვარდნილები გიჟებივით მივრბოდით… შორიდან მანქანების შუქები გამოჩნდა, რა’ს ანნაკურას აღმართს შემოსდგომოდნენ. გზას რომ მივაღწიეთ, სიცივე ვიგრძენით, მაგრამ მამაშენის ყვირილი გვმართავდა… პატარა ბავშვივით სირბილით ასდევნებოდა მანქანებს… მისძახოდა მათ… ჩახრინწული ხმით ყვიროდა, სუნთქვა ეკვროდა, მაგრამ მაინც მანქანების კოლონას მისდევდა სირბილით პატარა ბიჭივით… მის გვერდით გავრბოდით და მასთან ერთად ვყვიროდით… კეთილგანწყობილი ჯარისკაცები თავიანთი ჩაფხუტების ქვემოდან გვიმზრდნენ უძრავად და უხმოდ. ჩვენ მივრბოდით… მამაშენი, თავისი ორმოცდაათი წლის კვალობაზე ყმაწვილივით გარბოდა, სირბილში ჯიბიდან პაპიროსის ღერებს იღებდა და ჯარისკაცებს ესროდა, თან გაუჩერებლად ყვიროდა… ჩვენ მის გვერდით მივრბოდით, როგორც თხების პატარა ფარა…
მოულოდნელად მანქანების მწკრივი დამთავრდა… არაქათგამოცლილები გავბრუნდით შინ, მოგუდული სტვენით მძიმედ ვსუნთქავდით და ძლივსღა ვითქვამდით სულს… მამაშენი დუმდა, არ საუბრობდა. ჩვენც აღარ გვქონდა ლაპარაკის თავი… და როდესაც ჩავლილი მანქანის შუქმა მამაშენის სახე გაანათა, ლოყები ერთიანად ცრემლით ჰქონდა სველი…
ამის შემდეგ ამბები საშინლად გაიწელა… ჯერ რიტორიკით გაგვბერეს და გაგვაბრუეს და მერე მწარე სინამდვილით… სახეებს ისევ დაუბრუნდა დაღვრემილობა… მამაშენს უკვე ძალიან უჭირდა პალესტინაზე, მის ფორთოხლის ბაღებსა და მშობლიურ სახლში გატარებულ ბედნიერ წარსულზე საუბარი… ჩვენც გავისიგრძეგანეთ იმ უზარმაზარი ტრაგედიის მასშტაბები, მის ახალ ცხოვრებას რომ დაუფლებოდა… ჩვენც, პატარა ეშმაკუნები, უკვე ძალიან ადვილად ვხვდებოდით, რომ მამაშენის დირექტივებით დილაუთენია მთის მწვერვალზე ასვლა სხვა არაფერი იყო, თუ არა ჩვენი გატყუება, საუზმე რომ არ მოგვეთხოვა…
საქმეები გართულდა… ყველაზე უმნიშვნელო რამესაც კი მამაშენის საოცარი გამძვინვარება შეეძლო… კარგად მახსოვს, ერთხელ ვიღაცამ რაღაც სთხოვა, არ ვიცი და არ მახსოვს, რა… მამაშენი შეტოკდა და შემდეგ ისეთი კანკალი დააწყებინა, თითქოს მეხი დასცემიაო… თვალები უელავდა და მისი მზერა ჩვენ სახეებზე მიმოდიოდა… წყეული აზრი შესჯდომოდა თავში… მერე ისე წამოხტა, თითქოს სასურველი გამოსავალი იპოვაო… თითქოს ადამიანურ გრძნობათა მორევში თავისი პრობლემების გადაწყვეტის ძალა მოეცაო… იმ კაცს ჰგავდა, სახიფათი ნაბიჯის გადადგმის წინ ძრწოლას რომ შეუპყრია და აბოდებს… დაიწყო თავის გარშემო ტრიალი რაღაცის ძებნაში, რასაც ჩვენ ვერ ვხედავდით… შემდეგ სკივრს ეცა, რომელიც აქადან გვქონდა წამოღებული, შემაშინებლად ნერვული მოძრაობით დაიწყო შიგ ქექვა… დედაშენი წამში მიხვდა ყველაფერს… მღელვარებით შეპყრობილმა, ძალით, რაც დედას მაშინ ეძლევა, როცა მისი შვილები საფრთხის წინაშე არიან, ოთახიდან გარეთ გამოგვრეკა და გვთხოვდა, მთებში გავქცეულიყავით… მაგრამ ჩვენ ფანჯარას არ მოვცილებივართ, პატარა ყურებით ფანჯრის ჩარჩოს ავეკარით და დიდი შიშით ვისმენდით მამაშენის ხმას: „მინდა, დავხოცო ისინი და თავიც მოვიკლა… მინდა, დავასრულო… მინდა…“ მამაშენი დადუმდა… როდესაც დავბრუნდით, რომ კარის ღრიჭოებიდან ოთახში შეგვეხედა, დავინახეთ, იატაკზე ეგდო და ხმამაღლა, მძიმედ სუნთავდა, კბილებს აკრაჭუნებდა და ტიროდა… ხოლო დედაშენი კუთხეში მიმჯდარიყო და მწუხარებით უცქერდა ქმარს…
ბევრი არაფერი გვესმოდა, მაგრამ მახსოვს, როცა მის გვერდით, იატაკზე დაგდებული შავი რევოლვერი დავინახე, ყველაფერს მივხვდი… მომაკვდინებელი შიშით ძალამოცემული, რომელიც ბავშვს ავსულის მოულოდნელ დანახვაზე იპყრობს, მთებში გავიქეცი… სახლიდან შორს…
და როდესაც სახლს დავშორდი, იმავდროულად დავშორდი ჩემს ბავშვობასაც… ვგრძნობდი, ჩვენი სიცოცხლე აღარ იყო ტკბილი და სასიამოვნო, სადაც იოლად შეგვეძლო მშვიდი ცხოვრება… საქმე იმ ზღვრამდე მისულიყო, როცა გამოსავალი და საშველი მხოლოდ შუბლში ტყვია იყო თითოეული ჩვენგანისთვის… ამრიგად, ყურადღებიანები უნდა ვყოფილიყავით ჩვენს ქმედებებში, რათა სიტუაციის შესაფერისად გვჭეროდა თავი… საჭმელი აღარ უნდა მოგვეთხოვა, თუნდაც მშივრები ვყოფილიყავით… ხმა არ უნდა ამოგვეღო, როცა მამა თავის პრობლემებზე ლაპარაკობდა და ღიმილით უნდა დაგვეკრა თავი, როცა გვეტყოდა: „ადით მთაზე და შუადღემდე ნუ დაბრუნდებით!..“
საღამოს, როცა სიბნელე ჩამოწვა, სახლში დავბრუნდი. მამაშენი ისევ ავად იყო. დედაშენი გვერდით ეჯდა. თქვენ ყველას თვალები კატებივით გიელვარებდათ, ტუჩები კი ისე გქონდათ მოკუმული, თითქოს აღარასოდეს გაიხსნებიანო… ძველი, წესიერად შეუხორცებელი ჭრილობის ნაწიბურივით…
შექუჩებულები იყავით იქ, ბავშვობას ისე დაშორებულნი, როგორც ფორთოხლების მიწას… იმ ფორთოხლებისა, რომელზეც გლეხმა, რომელსაც ისინი მოჰყავდა და გასაყიდად გამოჰქონდა, გვითხრა: „ფორთოხალი ჭკნება, თუკი შეეცვალა ხელი, რომლისგან მორწყვასაც ის მიჩვეულია…“
მამაშენი ისევ ავად იყო და საწოლში იწვა. დედაშენი სიმწრის ცრემლებს ყლაპავდა, დღემდე რომ არ შეშრობია მის თვალებს…
ოთახში ისე უჩუმრად შევიპარე, თითქოს გარიყული და განდევნილი ვიყავი… როდესაც ჩემი მზერა მსხვერპლად შესაწირი, დასაკლავი ცხოველივით მოცახცახე მამაშენის სახეს მოხვდა, იმავე მომენტში დავინახე შავი რევოლვერი დაბალ მაგიდაზე… და მის გვერდით ფორთოხალი…
ფორთოხალი იყო გამომშრალი და დამჭკნარი…
თარგმანი დარეჯან გარდავაძისა
წყარო: ქანაფანი ღ. კაცები მზეში, “წიგნები ბათუმში”, 2016.
ილუსტრაციის ავტორი: ანუკ ბელუგა