ვლადიმირ გრიბი (1908-1940) საბჭოთა მარქსისტი ლიტერატურათმცოდნე და კრიტიკოსია. იგი ერთ-ერთ უკრაინულ სოფელში, ღარიბ ოჯახში დაიბადა. საშუალო განათლების მიღების შემდეგ, გრიბი სწავლობს იურისპრუდენციას კიევის უნივერსიტეტში, ხოლო მოგვიანებით — ხელოვნებათმცოდნეობასა და ლიტერატურას მოსკოვის სახელმწიფო პედაგოგიურ უნივერსიტეტში. 20-იანი წლების ბოლოდან სხვადასხვა პერიოდულ გამოცემებში ფილოსოფიის, ესთეტიკისა და ლიტერატურის პრობლემებზე იწყებს სტატიების გამოქვეყნებას, რომლებშიც უკვე შეიმჩნეოდა ავტორის ფართო ერუდიცია, საკითხისადმი ორიგინალური მიდგომა. 1934 წელს იცავს საკანდიდატო დისერტაციას გ. ე. ლესინგზე. მიუხედავად იმისა, რომ ვ. გრიბი ნაადრევად, 32 წლის ასაკში დაიღუპა და მისმა ნიჭმა სათანადო განვითარება ვერ ჰპოვა, მან საკმაოდ ნაყოფიერი ცხოვრება განვლო; არაერთი საინტერესო სტატია და ნარკვევი შექმნა კლასიკური ლიტერატურის შესახებ, რომელთაგანაც განსაკუთრებით გამოსარჩევია მონოგრაფია ლესინგზე („ლესინგის ცხოვრება და შემოქმედება“, საკანდიდატო დისერტაციის გადამუშავებული ვარიანტი), სტატიების ციკლი ბალზაკზე, სტატიები და ლექციები მოლიერზე, ლოპე დე ვეგაზე, კალდერონზე, აბატ პრევოზე, რასინზე, კლასიციზმსა და ბაროკოზე და ა.შ. გრიბმა აგრეთვე შეადგინა ანთოლოგია „ბალზაკი ხელოვნების შესახებ“ (1941). მისი რჩეული სტატიებისა და ლექციებისგან შემდგარი კრებული გრიბის სიკვდილიდან 15 წლის შემდეგ, 1956 წელს გამოვიდა.
გრიბი იყო ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული და აქტიური მონაწილე არაფორმალური ფილოსოფიურ-ესთეტიკური გაერთიანებისა (ე.წ. „течение“, „მიმდინარეობა“, როგორც უწოდეს იდეურმა ოპონენტებმა — 30-იანი წლები სტალინისტმა იდეოლოგებმა და ლიტერატურის ბიუროკრატებმა), რომელსაც წარმოადგენდნენ ისეთი მოაზროვნეები, როგორებიც არიან მარქსისტი ფილოსოფოსები მიხ. ლიფშიცი და გეორგ ლუკაჩი, კრიტიკოსები ელენა უსიევიჩი, იგორ საცი, ბორის ალექსანდროვი, მწერალი ანდრეი პლატონოვი და სხვ. ვ. გრიბი კითხულობდა ლექციებს დასავლურ ლიტერატურაზე მოსკოვის ფილოსოფიის, ლიტერატურისა და ისტორიის ინსტიტუტში (Московский институт философии, литературы и истории – МИФЛИ ან უბრალოდ ИФЛИ, როგორც ყველა მოიხსენიბდა). გრიბის ლექციები დიდი პოპულარობით სარგებლობდა ახალგაზრდებში, ხოლო თავად სტუდენტების საყვარელი ლექტორი იყო. გრიბი იყო ჟურნალების „ლიტერატურნი კრიტიკ“ („მიმდინარეობის“ ერთგვარი თეორიული ორგანო) და „ლიტერატურნოე ობოზრენიე“ რედაქციის წევრი.
მეთოდოლოგია, რომლითაც ვ. გრიბი აანალიზებდა ლიტერატურულ ტექსტებს (ეს მიდგომა ყველაზე პირდაპირი ფორმით ფორმულირებულ იქნა მიხაილ ლიფშიცის 1936 წლის სტატიაში „ლენინიზმი და მხატვრული კრიტიკა“ და 30-იანი წლების სხვა ნაშრომებში) და რომელიც მეტ-ნაკლებად საერთო იყო „მიმდინარეობის“ სხვა წევრებისთვისაც, ჩამოყალიბდა ლიტერათმცოდნეობასა და ხელოვნებათმცოდნეობაში ვულგარულ-სოციოლოგიურ მიმდინარეობებთან დებატში. ეს მიმდინარეობები წინამორბედი ეპოქების ლიტერატურის ინტერპრეტაციისას მარქსიზმის აბსტრაქტულად გაგებული ზოგიერთი კონცეფტით (მაგ., კლასების თეორია; თეზისი ცნობიერების საზოგადოებრივი ყოფიერებით დეტერმინირებულობაზე) ხელმძღვანელობდნენ, უგულებელყოფდნენ კლასიკური მხატვრული ლიტერატურის ჰუმანისტურ და, თავისი არსით, დემოკრატიულ შინაარსს, ხოლო ნაწარმოების ღირებულების განმსაზღვრელად აბსტრაქტული ფორმალური „ოსტატობა“ და ავტორის მსოფლმხედველობაის “პროგრესულობა”, ისტორიულად მოწინავე კლასების (მაგ., „აღმავალი ბურჟუაზიის”) იდეოლოგიის გამოხატვა ითვლებოდა. ვულგარული მარქსისტები უარყოფდნენ ხელოვნებისა და ლიტერატურის ხალხურობას (იმ გაგებით, რა გაგებითაც ბელინსკი ამტკიცებდა, რომ პუშკინის პოეზია უფრო მეტად არის ხალხური, ვიდრე ფოლკლორის ნიმუშები) და მხოლოდ გაბატონებული კლასებისა და ფენების ინეტერსების, მათი შეზღუდული მსოფლმხედველობის გამოხატვამდე დაჰყავდათ; ამხელდნენ ბალზაკს, როგორც არისტოკრატიული რეაქციის მგოსანს, პუშკინს კაპიტალიზებადი თავადაზნაურობის მეხოტბეს უწოდებედნენ, ტოლსტოის — მემამულეთა ყოფის მემატიანეს და ა.შ. ამავე სულისკვეთებით. ლიფშიცის, ლუკაჩის, გრიბისა და „მიმდინარეობის“ პოზიცია უარყოფდა ამგვარ მიდგომას და ცდილობდა, კლასიკური ესთეტიკური და კრიტიკული აზრის (პლატონიდან და არისტოტელედან ლესინგამდე, ჰეგელამდე და ბელინსკის, ჩერნიშევსკისა და დობროლიუბოვის კრიტიკულ სკოლამდე) მემკვიდრეობის განვითარებასა და მოდიფიცირებას, მის კორექტირებასა და შევსებას შემოქმედებითად გაგებული მარქსიზმის მეთოდოლოგიით, რომელიც არ დაიყვანება აბსტრაქტულ ფორმულებამდე. ეს მიდგომა მხატვრულ კრიტიკაში, განსხვავებით გ. პლეხანოვისა და დიდწილად მისი შეხედულებების გავლენით წარმოშობილი სოციოლოგიური კრიტიკისაგან, არ ანაწევრებდა მხატვრულ ნაწარმოებს შინაარსად (რისი თქმა სურდა ავტორს) და ფორმად (ტექნიკური ხერხებისა და საშუალებების ანალიზი), არამედ დიალექტიკურ ერთიანობად განიხილავდა. “მიმდინარეობის” წარმომადგენლები თავიანთ შრომებში იმას კი ეძებდნენ, რომელი ექსპლუატატორი კლასის თუ ფენის ინტერესები გამოიხატა დიდი მწერლების შემოქმედებაში, არამედ, მიიჩნევდნენ რა ლიტერატურას გარემომცველი რეალობის ობიექტურ სარკედ, ყურადღებას აპყრობდნენ მასში გამოსახულ სინამდვილის სახეებსა და ხატებს და მათი გამოსახვის სიმართლეს, რეალისტურობას, ფორმის ჭეშმარიტებას, ურომლისოდაც ავტორის ყველაზე კეთილშობილი და ჰუმანისტური ზრახვები გარდაუვლად თავის საპირისპირო მოვლენად გადაიქცევა, მაშინ როდესაც რეალისტური მხატვრული მეთოდი შემოქმედის ყველაზე რეაქციულ იდეასა და ტენდენციასაც შეიძლება ანეიტრალებდეს (რასაც მარქსისტულ ესთეტიკურ თეორიაში „რეალიზმის გამარჯვებას“ (ენგელსი) უწოდებენ). ამრიგად, გრიბისთვის მნიშვნელოვანი ის კი არ არის, რისი თქმა სურდა ავტორს თავისი ნაწარმეობით, არამედ ის, თუ რა გამოითქვა, გამოისახა მასში მწერლის პირადი შეხედულებების და მისი შეზღუდული მსოფლმხედველობის საწინააღმდეგოდ. „მიმდინარეობის“ მეთოდოლოგიის ჩამოყალიბებაზე დიდი გავლენა იქონია ბალზაკის ენგელსისეულმა შეფასებამ, გამოთქმულმა ბრიტანელი მწერლის, მარგარეტ ჰარკნესისადმი მიწერილ წერილში. ენგელსი მიიჩნევდა, რომ ბალზაკთან მიუხედავად მისი ლეგიტიმისტური და მონარქისტული შეხედულებებისა, არისტოკრატიის ყველაზე მწვავე კრიტიკას ვხედავთ, ხოლო „ერთადერთი ადამიანები, რომლებზეც დაუფარავი აღტაცებით წერს, ეს მისი ყველაზე გააფთრებული ანტაგონისტები არიან, Cloitre Saint Merri-ის რესპუბლიკელი გმირები, რომლებიც იმ დროს ნამდვილად იყვნენ სახალხო მასების წარმომამდგენლები“. 30-იანი წლების „მიმდინარეობის“ წარმომადგენლებმა (და, პირველ რიგში, მიხ. ლიფშიცმა) ეს თვალსაზრისი განავითარეს და დაამტკიცეს, რომ სინამდვილის რეალისტური და ყოველმხრივი ასახვა და კონსერვატორი ავტორების (როგორებიც არიან, მაგალითად, გოეთე, ბალზაკი, ტოლსტოი, დოსტოევსკი) შემოქმედებაში ობიექტურად პროგრესული ტენდენცია იმარჯვებდა არა მხოლოდ ამ ავტორთა რეაქციული მსოფლმხედველობის საწინააღმდეგოდ, არამედ გარკვეულწილად ამ მსოფლმხედველობის წყალობითაც. გრიბის ამ ესეში ეს თეორია პრაქტიკული და კონკრეტული ფორმით არის მოცემული.
ბალზაკი ერთ-ერთია იმ ავტორთაგან, რომელთა შემოქმედებაც „მიმდინარეობის“ წევრების განსაკუთრებული ინეტერესის საგანს წარმოადგენდა. ბალზაკის რომანების ანალიზს გ. ლუკაჩის არაერთი სტატია მიეძღვნა, ვრცელი გამოკვლევა „ბალზაკის მხატვრული მეთოდი“ დაწერა მიხაილ ლიფშიცმაც. ღირსეულ ადგილს იკავებს მათ გვერდით ვლადიმირ გრიბის ბალზაკზე დაწერილი სტატიების ციკლიც, რომლიდან ერთ-ერთსაც ვთავაზობთ მკითხველს.
მთარგმნელი
ბალზაკი პიროვნების ბედზე ბურჟუაზიულ საზოგადოებაში
I
„შაგრენის ტყავის“ გამოქვეყნება მნიშვნელოვანი თარიღია ბალზაკის შემოქმედებით განვითარებაში. ამ რომანით სრულდება მწერლის „მოწაფეობის წლები“ და იწყება მისი მხატვრული სიმწიფის პერიოდი. „შაგრენის ტყავში“ ბალზაკი აჯამებს თავისი სიყმაწვილის იდეურ და ლიტერატურულ ძიებებს და წარმოგვიდგება სავსებით შემდგარ მწერლად, რომელსაც დასრულებული მსოფლმხედველობა აქვს შემუშავებული. ამ ნაწარმოებზე მუშაობის დროს ბალზაკი თავისი მთავარი შემოქმედებითი ამოცანის, თავისი ცხოვრების ამოცანის — „ადამიანურ კომედიაში“ თანამედროვე საზოგადოების უნივერსალური სურათის შექმნის — გაცნობიერებამდე მიდის. „შაგრენის ტყავი“ ესაა გიგანტური ჩანაფიქრის თავდაპირველი მონახაზი, რომელშიც უკვე გენიალური შტრიხებით არის მონიშნული „ადამიანური კომედიის“ მთავარი კონტურები, კომპოზიცია, ძირითადი თემატური კვანძები, სიტუაციები, კონფლიქტები და ხასიათები, უფრო მეტიც — მისი ძირითადი დასკვნები ბურჟუაზიული საზოგადოების კანონებისა და ბედისწერის შესახებ. „შაგრენის ტყავი“ „ადამიანური კომედიის“ ერთგვარი შესავლია, რომელიც მთლიანი ნაშრომის მიზნებსა და შინაარსს რიგი ფორმულების საშუალებით გადმოსცემს, ფორმულების, რომლებიც სრულად „კომედიის“ მომდევნო რომანებში გაიშლება და იშიფრება. ამგვარად განიხილავდა ამ რომანს თავად ბალზაკიც. „შაგრენის ტყავი, — წერდა ის მონტალამბერს, — ადამიანური სიცოცხლის ფორმულა, ინდივიდუალური ყოფიერებების აბსტრაქციაა, და, როგორც ამბობდა ბალანში, აქ ყველაფერი ალეგორია და მითია. ის ჩემი საქმის საწყისი წერტილია; შემდგომ თანდათანობით შეივსება ცალკეული ინდივიდუალობები, თვითმყოფადი ყოფიერებანი, დაწყებული ყველაზე დაბლით და მეფითა და სასულიერო პირებით — ჩვენი საზოგადოების ბოლო საფეხურებით დამთავრებული“.
ბალზაკის შემოქმედებით განვითარებაში „შაგრენის ტყავის“ ეს გარდამტეხი როლი ამ ნაწარმოებს თავისებურ დაღს ამჩნევს, რაც მას საგრძნობლად განასხვავებს სხვა რომანებისგან, სძენს რიგ უპირატესობებსა და რიგ ნაკლოვანებებს მათთან შედარებით.
თემების სიმდიდრით, იმით, თუ როგორი სიფართოვითა და უნივერსალურობით მოიცავს ცხოვრებას, მხატვრული განზოგადებების სიმაღლით „შაგრენის ტყავი“ ბალზაკის ყველა სხვა ნაწარმოებს აღემატება. მწერალი ბურჟუაზიული ჯოჯოხეთის ყველა შრეზე გვატარებს: ბოროტმოქმედებისა და გარყვნილების პირქუში ბუნაგებიდან მას წესიერ მეშჩანურ ოჯახში მივყავართ, სამორინედან და მევახშის დუქნიდან — ბანკირის სასახლეში, არისტოკრატიული სალონიდან — სტუდენტის მანსარდაში, მეცნიერის ოთახში. სხვა სიტყვებით, აქ მთელი „ადამიანური კომედიაა“ მინიატურაში. რომანის მრავალი სცენა — ბალზაკის მომდევნო ნაწარმოებების აშკარა ჩანასახია. მაგალითად, ტაიფერთან გამართული ორგიის ეპიზოდში უკვე მონიშნულია „გამქრალი ილუზიების“ თემა და ტონი, რაფაელის ნაამბობში — „მამა გორიო“, რაფაელის ანტიკვართან საუბარში — „გობსეკი“. ასეთივე მდიდარი და მრავალფეროვანია რომანის ხასიათები, რომლებიც აგრეთვე „ადამიანურ კომედიაში“ მოქმედი ძირითადი ხასიათების პირველსახეებს წარმოადგენენ. რაფაელი მამამთავარია ბალზაკის ყველა იმ „ახალ ადამიანთა“, ვინც იძულებული იყო, გზა გაეკაფა ბურჟუაზიულ საზოგადოებაში: რასტინიაკის, ლუსიენის, შარლ გრანდეს; გრაფინია თეოდორა პირველსახეა ბურჟუაზიული ზნეჩვეულებებით გარყვნილი მაღალი წრის ქალებისა: მარკიზა დ’ესპარის, ჰერცოგინია დე მონფრინიეზის და სხვ.; ტაიფერიდან მომდინარეობენ „ადამიანური კომედიის“ კაპიტალისტები: ნუსინგენი, დიუ ტიიე და ა.შ.; მოხუცი ანტიკვარიდან — ბალზაკისთვის ესოდენ საყვარელი კაპიტალისტური დაგროვების ფილოსოფოსები და ფანატიკოსები: გობსეკი, გრანდე და სხვ.
მაგრამ ეს, თვით ბალზაკისთვისაც უჩვეულო შინაარსის სიმდიდრე, ამავდროულად ვნებს კიდეც რომანს ერთიანობის, მხატვრული ეფექტის თვალსაზრისით. ერთ რომანში იმ მასალის ჩატევისკენ სწრაფვა, რომელიც ათობით ნაწარმოებს ეყოფოდა, საკუთარი თავის შეზღუდვის უუნარობა — არახელსაყრელად აისახა „შაგრენის ტყავის“ კომპოზიციაზე. რომანის მრავალი სცენა, თავისთავად ბრწყინვალე, მაგ., ექიმების თათბირი რაფაელის სარეცელთან ან მისი ვიზიტები ექიმებთან, რომანის მთავარი კონფლიქტის გაშლის თვალსაზრისით ზედმეტად გრძელი და გაწელილია, ასუსტებს მოქმედების ტემპს, დრამატიზმის ზრდას. მთელ რომანში ნათლად იგრძნობა ახალგაზრდა მწერლისთვის ესოდენ დამახასიათებელი ყველაფრის ერთბაშად თქმის სურვილი, ციებცხელებიანი გულსწრაფობა, რომლითაც ბალზაკი ჩქარობს, დაიტანოს ქაღალდზე ყველა თავისი განაზრება და დაკვირვება, და დიდად არ ზრუნავს მხატვრული მთელის არქიტექტონიკაზე.
II
„შაგრენის ტყავის“ იდეური ჩანაფიქრი, ისევე, როგორც მისი მოვლენები და მთავარი პერსონაჟები, უნივერსალური და სინთეტური ხასიათით გამოირჩევა. რომანს, ბალზაკის აზრით, მხატვრული ფორმით უნდა შეეჯამებინა მისთვის თანადროული ცხოვრების ძირითადი პრინციპები. „შაგრენის ტყავი“, — წერდა ის ჰერცოგინია დე-კასტრის, — ჩვენი ახლანდელი საუკუნის, ჩვენი ახლანდელი ყოფის, ჩვენი ეგოიზმის ფორმულად დარჩება“. შემთხვევითი არ ყოფილა, რომ შემდგომ, როდესაც „ადამიანური კომედიის“ გეგმა უკვე საბოლოოდ ჩამოყალიბდა, ბალზაკმა „შაგრენის ტყავი“ მოათავსა „კომედიის“ ფილოსოფიურ განყოფილებაში, რომელშიც უნდა თავმოყრილიყო ბურჟუაზიულ საზოგადოებაზე მწერლის დაკვირვებების შედეგები.
„შაგრენის ტყავში“ ანალიზის საგნად ბალზაკი ირჩევს ბურჟუაზიული საზოგადოების უმარტივეს „სასიცოცხლო უჯრედს“ — ბურჟუაზიულ ინდივიდს. მისი ბედისწერა, მისი ცხოვრების გზაზე მომხდარი კონფლიქტები ბალზაკის თანადროული მთელი საზოგადოების ბედისწერასა და შინაგან კონფლიქტებს აირეკლავს.
რაფაელის მდგომარეობაში, რომლიდანაც გარდაუვლად გამომდინარეობს ყველა მისი ქმედება და ტრაგიკული აღსასრული, არაფერია განსაკუთრებული. რაფაელი მარტოსულია, ხალხმრავალ პარიზში უფრო მიტოვებულია, ვიდრე რობინზონი თავის კუნძულზე, ის არავისგან უნდა ელოდოს შველას, მხოლოდ საკუთარი თავის იმედი უნდა ჰქონდეს; „არც მშობლები გამაჩნდა, არც მეგობრები, მარტოდმარტო ვიყავი უსაშინლეს უდაბნოში, ქვებით მოფენილ, სულიერ, მოაზროვნე ცოცხალ უდაბნოში, სადაც ყველანი შენთვის მტრებზე უარესნი, სრულიად გულგრილნი არიან!“ მაგრამ, არსებითად, რაფაელის მდგომარეობაშია ყოველი ინდივიდი ბურჟუაზიულ საზოგადოებაში, სადაც ადამიანთა ურთიერთობების ნიადაგს მხოლოდ პირადი გამორჩენა წარმოადგენს. თითოეული მხოლოდ საკუთარ თავზე ზრუნავს, ერთი ადამიანი მეორეს მხოლოდ რაიმე სარგებლის მიღების შესაძლებლობის შემთხვევაში ეხმარება, მიისწრაფვის რა ამასთან გასცეს იმაზე ნაკლები, ვიდრე მიიღოს. რაფაელს არა აქვს ფული, არც ძალაუფლება, ამიტომ ის, შეიძლება, შიმშილით მოკვდეს — მასზე არავინ იზრუნებს. „სიკვდილის შემდეგ იგი ორმოცდაათი ფრანკი ღირებულა, — ირონიულად შენიშნავს ბალზაკი, — სიცოცხლეში კი ნიჭიერ კაცს წარმოადგენდა… ნამდვილი სოციალური ნული იყო, გამოუსადეგარი სახელმწიფოსთვის, რომელიც, თავის მხრივ, სრულიადაც არ იტკივებდა თავს მისთვის“.
რაფაელის ეს, როგორც რასტინიაკი ამბობს, „ამოსავალი პუნქტი“, ბურჟუაზიული ინდივიდის ამოსავალი პუნქტი, რკინის აუცილებლობით განსაზღვრავს მის შემდგომ ბედისწერას. ან უარი უნდა თქვა ყოველდღიურ „ყველას ბრძოლაში ყველას წინააღმდეგ“ მონაწილეობაზე ან პირდაპირ უნდა ჩაება მასში, — შუალედი არ არსებობს და ვერც იარსებებს. და ბალზაკი ორივე გზას გამოსახავს, როგორც თანაბრად დამღუპველს რაფაელისთვის, თუმცაღა ურთიერთსაპირისპირო მიზეზების გამო.
თავისი ცხოვრების ბედისწერის პირველი შესაძლო ვარიანტის პირველსახეს რაფაელი სტუდენტურ მანსარდაში გატარებულ წლებში, გოდენების ოჯახის ცხოვრებაში ხედავს. სიმდიდრესა და ამაო სიამოვნებებზე უარის თქმა, ეგოისტური ლტოლვებისგან თავისუფალი, გაწონასწორებული, წყნარი არსებობა, სულიერი სიმშვიდე, სულ მცირედით დაკმაყოფილების, ბედნიერების, ასე ვთქვათ, თავად არსებობის პროცესში პოვნის უნარი… ამგვარ პერსპექტივას უსახავს რაფაელს პოლინასთან — ამ „ფლამანდური“, „გაუბრალოებული“ ცხოვრების ცოცხალ განსახიერებასთან — შეუღლება. კეთილი, კეთილშობილი არსება, ღრმა მყარი მიჯაჭვულობა, მშვიდი ოჯახური ბედნიერების უბრალო სიამენი… რაფაელს მისი პიროვნების ყველა საუკეთესო თვისება პოლინასკენ, ამ ესოდენ ჰარმონიული და აღუშფოთველი ცხოვრებისაკენ მიიზიდავს.
მაგრამ რაოდენ ძვირი საფასურია გადასახდელი ამ ყველაფრისთვის!
უნდა შეეგუო მატერიალურ სიდუხჭირეს, მუდმივ სიღარიბესა და ნახევრადმათხოვრულ ყოფას, საკუთარი თავისთვის ყველაფერზე უარის თქმას, იძულებითი მექანიკური შრომის უღელში გაჰყო თავი, რომ როგორმე თავი გაიტანო, დათანხმდე უშინაარსო, მონოტონურ, ყოველდღიურ, უფერულ ყოფას, დაიყვანო საკუთარი თავი მექანიკურად ფუქნციონირებად „მოარსებეზე“, აზრი და ვნება უმარტივესი ინსტიქტებით ჩაანაცვლო. სხვა სიტყვებით, ეს სულიერად სიკვდილს, საკუთარი ნიჭის მოკვდინებას, საკუთარი ძალების ჩაკვლას, ადამიანიდან ლოკოკინად გადაქცევას ნიშნავს.
რაფაელი კი ნიჭიერი, მშფოთვარე, მგზნებარე პიროვნებაა, დიდი ვნებებითა და მხურვალე სურვილებით, პიროვნება, ზღვარს რომ სცდება ყველაფერში — შრომასა და სიამოვნებაში, სიყვარულსა და მეცნიერებაში, რომელიც უცხოა მეშჩუნური ზომიერებისთვისა და „ოქროს შუალედისთვის“. რაფაელს სურს, იცხოვროს არა უშინაარსო, არამედ დაძაბული, მრავალფეროვანი ცხოვრებით, რომელიც შთანთქავს და ათავისუფლებს ყველა სულიერ და ფიზიკურ ძალას. ამიტომ, რაოდენ მიმზიდველიც არ უნდა იყოს რაფაელისთვის „გაუბრალოებული სიცოცხლე“, მას არ შეუძლია და არც უნდა, ამ ჰარმონიისა და სიმშვიდის საზღაური სულიერი სიკვდილით გადაიხადოს. და, მიუხედავად იმისა, რომ პოლინას აღტაცებაში მოჰყავს, რაფაელი წყვეტს მასთან ურთიერთობას. რაოდენ სათნოც არ უნდა იყოს პოლიმა, მას არ ჰყოფნის ბწრყინვალება, სიკაშკაშე, სინატიფე, სხეულისა და გონების კულტურა, ის კულტურა, რომელიც მხოლოდ ლაღი ცხოვრებით, სიმდიდრითა და ფუფუნებით მიიღწევა. ის ზედმეტად უბრალოა და არაფრით გამორჩეული, მისი გულუბრყვილობა თუმცა კი აღმაფრთოვანებელია, მაგრამ მაინც მოსაბეზრებელია აზრისა და პოეზიის სფეროში ცხოვრებას მიჩვეული ადამიანისთვის. პოლინასადმი სიყვარული რაფაელს ღრმა, თუმცა ძალასა და განცდათა მრავალფეროვნებას მოკლებულ გრძნობას უქადის. შეუძლია კი პოლინას მისცეს „სიყვარული, რომელიც ადამიანს კლავს ან ყველა ადამიანურ ნიჭს განსაცდელში აგდებს“, ის სიყვარული, რომელზეც ოცნებობს?
რაფაელი უარყოფს პოლინას, უარყოფს პატიოსან სიღარიბეს, ბურჟუაზიული საზოგადოების თვინიერი „პატარა ადამიანების“ ცხოვრებას. მისთვის მხოლოდ იქ, საზოგადოების მწვერვალზე, მცირერიცხოვანი რჩეულების, არისტოკრატებისა და მდიდრების წრეში არსებობს ფუფუნებით აღსავსე და თავისუფალი ცხოვრება, მხოლოდ იქ იფურჩქნება დიდი გრძნობები და ვნებები. გახდეს ამ რჩეული უმცირესობის ნაწილი — ასეთია რაფაელის მიზანი. ის მიიჩნევს, რომ მისი გონება და ნიჭი საამისოდ ყველასათვის აშკარა უფლებას აძლევს. რაფაელის ოცნებები მშვენიერ გრაფინია თეოდორაში, მისი „ყველა სურვილის სიმბოლოში“ ისხამს ხორცს. თეოდორა მისთვის მშვენიერი პოეტური სამყაროს ცოცხალი ხატია. თეოდორაშია თავმოყრილი ყველაფერი — ქალის იდეალი და გზა წარმატებისკენ. თეოდორას დაპყრობა მთელი საზოგადოების დაპყრობას ნიშნავს. ამიერიდან რაფაელის დევიზი ხდება „თეოდორა ან სიკვდილი!“.
მაგრამ რაფაელის პირველი ნაბიჯები „მაღალი საზოგადოების“ წრეში ძალიან მალე ამსხვრევს მის ილუზიებს სიმდიდრისა და პირადი ცხოვრების სისავსის შესახებ. თუმცა კი აქ არცისე იშვიათია კაშკაშა ხასიათები, ძლიერი ვნებები, ადამიანები, რომლებიც დაძაბული და მჩქეფარე ცხოვრებით ცხოვრებენ. როგორც პიროვნებები, თეოდორა და რასტინიაკი, ტაიფერთან გამართული ღრეობის მონაწილეები განუზომლად აღემატებიან პოლინასა და დედამისის მსგავს უფერულად სათნო ღატაკებს. მაგრამ ეს სულაც არაა მძლავრი სიხარული და ყოფიერების სისავსე, არც ესენი არიან ის ჯანსაღი, მტკიცე ადამიანები, თავისუფლად და ყოველმხრივ რომ ავითარებენ თავიანთ ბუნებრივ მონაცემებს, როგორც ეს რაფაელს ეზმანება. ეს სულიერი ძალების ხელოვნური, არანორმალური, ავადმყოფური აღგზნება, გადატვირთვაა, ხასიათების ცალხმრივი, არანორმალური განვითარებაა, მგლური კანონებითა და კონკურენციით რომ წარმოიშობა. „ყველას ბრძოლა ყველას წინააღმდეგ“ ისე ავითარებს ადამიანურ ინდივიდუალობას, რომ აიძულებს მას, უკიდურესობამდე დაძაბოს საკუთარი ძალები იმისათვის, რომ გაიმარჯვოს, მაგრამ ავითარებს ცალხმრივად, დამახინჯებულად, აყენებს რა ყველა ადამიანურ თვისებასა და უნარს მტაცებლობის სამსახურში. შემზარავად გაზრდილი ეგოიზმი ავსებს ადამიანს, შიგნიდან აღწევს მის ყველა გრძნობასა და მისწრაფებაში და, აძლიერებს რა წარმოუდგენელ ზომებამდე, ამავდროულად ანგრევს მათ, აქცევსფლობის ცხოველურ წყურვილად. „არსებობის მჩქეფარე ნაკადი“, რომელშიც გადაეშვა რაფაელი, სათავეს ყველაზე ბინძური და არაჯანსაღი წყაროებიდან იღებს. მგზნებარე ვნებები, საოცარი განცდები — სხვა არაფერი აღმოჩნდება, თუ არა უხამსი ლტოლვისა და მშრალი ანგარიშსწორების პროდუქტი. მომხიბვლელი გრაფინია თეოდორა, რომელიც დასაწყისში რაფაელისთვის „მეტი იყო, ვიდრე ქალი, იგი რომანი იყო“, ეს სილამაზის, გონების, სულის, ვნების ხილული განსხეულება, სინამდვილეში, ნამდვილი ურჩხულია კოშმარული ზღაპრებიდან, იმდენად ყრუა ყოველგვარი ადამიანური გრძნობის მიმართ, გარდა თავკერძობისა და პატივმოყვარეობისა. მისი ნაზი გამოხედვები, ალერსიანი ღიმილი, პოეზიითა და მეცნიერებით გატაცება — ეს ყველაფერი ხელოვნური და ნაძალადევია, ეს ყველაფერი საკუთარი პატივმოყვარეობის შექცევის, საკუთარი თავკერძობის დაკმაყოფილების საშუალებაა. როცა რაფაელი აღარ აღაგზნებდა მის ცნობისმოყვარეობას, როცა თეოდორამ გამოიყენა რაფაელის არისტოკრატიული კავშირები, მან იგი განზე მოისროლა, როგორც გატეხილი, მობეზრებული სამშვენისი.
ამგვარად, ვიწრო-პირადი ინტერესებისთვის, საკუთარი „მეს“ კულტისთვის ბრძოლის გზა სულიერი გადაგვარებითა და თვითგანადგურებით სრულდება. ამ პროცესის ცალკეულ საფეხურებსა და დეტალებს ბალზაკი თავად რაფაელის ისტორიის მაგალითზე აჩვენებს.
თეოდორას დაუფლებისთვის, საზოგადოების დაპყრობისთვის ბრძოლაში რაფაელი მალევე ფლანგავს სიწყმაწვილის გულუბრყვილო, მაგრამ კეთილშობილ იდეალებს. ამ ბრძოლიდან ის გამოდის მოტეხილი, დამსხვრეული, დაცარიელებული და გაცივებული გულით, გონებით, რომელსაც არაფერი წმინდა აღარ სწამს. ამიერიდან, არსებითად, სულერთია, როგორ წარიმართება გარეგნულად რაფაელის ბედისწერა, მოუტანს შიმშილით სიკვდილსა თუ მილიონებს — შინაგანად ის უკვე დაღუპვის პირასაა. რაფაელი გრძნობს, როგორ გაღარიბდა მისი სულიერი ძალები, როგორ კვდება ერთმანეთის მიყოლებით მისი უკეთილშობილესი მისწრაფებები. „თეოდორამ თავისი პატივმყოვარეობის კეთრი გადამდო, — ეუბნება იგი ემილს, — როცა ჩემი სულის სიღრმეები გამოვიკვლიე, ვიგრძენი, რომ მას სრსვილი ღრღნიდა, რომ იგი დამპალი იყო კიდეც“.
თეოდორას პრინციპების, არსებობისთვის ბრძოლის ბურჟუაზიული პრინციპების გათავისების შემდეგ რაფაელი ეგოისტად და ცინიკოსად გადაიქცევა. მისი ერთადერთი მიზანი სიამ-ტკბილობები ხდება. მათში ცდილობს, ჩაახშოს თავისი შინაგანი სიცივე, იპოვოს ხსნა სულიერი კვდომის მტანჯველი განგრენისგან. მაგრამ ეს არათუ კურნავს, არამედ, პირიქით, ასწრაფებს ხრწნის პროცესს, რადგან რაფაელისეულმა სიამოვნების გაგებამ დაკარგა კეთილშობილი, ამაღლებული შინაარსი, განიმსჭვალა მდაბალი, ეგოისტური სულით. ახლა რაფაელი სიხარულს არა შემოქმედებაში, სიყვარულში, ესთეტიკურ ტკბობაში, არამედ ქეიფში, ლოთობაში, გარყვნილებაში ხედავს, ე.ი. ტლანქ, ცხოველურ მგრძნობელობაში, რომელიც მოკლებულია ადამიანურ ფორმას, გულგრილია ტკბობის საგნის ხარისხისადმი. ამიტომ, ეს მგრძნობელობა არ ცნობს დაკმაყოფილების საზღვრებს, მან მხოლოდ თვითგამოფიტვაში, სიჭარბეში, ზედმეტობებში შეიძლება ჰპოვოს დაკმაყოფილება. „მე მინდა, ავხორცობის ბოდვამ და ღრიანცელმა თავისი ოთხცხენიანი ეტლით გაგვიტაცოს, ამ ქვეყნის საზღვრებს გადაგვატაროს და უცნობ ნაპირებზე გადაგვისროლოს! დაე, სულები ზეცაში ავიდნენ ან წუმპეში ჩაეფლონ. არ ვიცი, ამაღლდებიან ისინი მაშინ თუ დამდაბლდებიან, მაგრამ ეს სულერთია!…დიახ, მე მინდა ცისა და მიწის სიამოვნებანი უკანასკნელ მოხვევნაში ვიგემო და კიდეც დავაკვდე მათ“. რაც უფრო ძლიერად ეფლობა რაფაელი ამ მომაკვდინებელ სიამტკბილობებში, მით უფრო სწრაფად ფიტავს თავის ფიზიკურ და სულიერ ძალებს, სანამ, ბოლოს და ბოლოს, არ გადაიქცევა განსახიერებად წმინდა ეგოიზმისა, თვითგადარჩენის შიშველი ინსტიქტისა, რომელიც ბოლო წვეთამდე სანსლავს მის სულიერ სიმდიდრეებს, მის ნიჭსა და გონებას, მის ვნებებსა და ოცნებებს. საკმარისია მხოლოდ ბიძგი, საბაბი, რომ რაფაელის სულიერი სიკვდილის შემზარავი სანახაობა მთელი თავისი საძაგელი სიშიშვლით გაიშალოს.როცა საიდუმლოდ გაჩენილი სნეულება მას სიკვდილის პირისპირ აყენებს, რაფაელი, მანამდე რომ ნატრობდა სიკვდილს, რომელიც უშინაარსო ცხოვრებას ერჩივნა, ახლა მზადაა გაიღოს ყველაფერი, ოღონდ კი იცოცხლოს. მის წინაშეა პოლინა, გადაქცეული იმ იდეალურ ქალად, რომელზეც ოცნებობდა, მის წინაშეა ზღაპრული სიმდიდრეები, ყველაზე ქიმერული ფანტაზიების ასრულების შესაძლებლობა, — ყველაფერი, რისთვისაც, სანამ ადამიანი იყო, საკუთარ სიცოცხლესაც გაწირავდა. მაგრამ ახლა, როცა სულიერად ცხოველი გახდა, როცა მასში მოკვდა ყველა მოთხოვნილება, გარდა ზოოლოგიური სიცოცხლის წყურვილისა, ის უარს ამბობს იმ ყველაფერზე, რაც ადამიანურ ცხოვრებას შეადგენს. „ამ ნაპრალების ლოკოკინად გადაქცევა, თავისი ნიჟარის გადარჩენა რამდენიმე დღით… მისი პირადი მორალის საფუძვლად გადაიქცა, ადამიანის არსებობის ჭეშმარიტ ფორმულად… გულში უღრმესი ეგოიზმის აზრი შეეჭრა, მასში ჩაინთქა მთელი სამყარო. მისთვის სამყარო აღარ არსებობდა, იგი მთლიანად მის არსებაში შევიდა“.
აი, რაში ხედავს ყოფიერების საზრისს ადამიანი, რომელიც „ნიაღვარივით ბობოქარ“ ცხოვრებაზე ოცნებობდა. და რაფაელის სიკვდილის შემზარავი სცენა აჩვენებს, რომ მას მისხალი ადამიანურობაც კი აღარ შერჩა, იგი უძლური, სასიზღარი ლტოლვის შემოტევის დროს კვდება.
III
ამგვარად, ინდივიდუალური ცხოვრების სისავსე და ჰარმონიულობა მიუღწეველია საგანთა ისეთი წესრიგის პირობებში, როცა „ადამიანი ადამიანისთვის მგელია“. ადამიანური არსებობა გადაუჭრელი ტრაგიკული კოლიზიების წყებად იქცევა, უნდა აირჩიო ორ პერსპექტივას შორის: მონობა ან ბატონობა, პატიოსანი სიღარიბე თუ ბოროტმოქმედებით ნაშოვნი სიმდიდრე, მექანიკური, მცენარეული უშინაარსო არსებობა ან მახინჯი ვნებები, პატრიარქალური პრიმიტივიზმი ან ცივილიზებული გადაგვარება… „ერთი სიტყვით, — ეუბნება ემილი რაფაელს, — ჩვენ ორში ერთი უნდა ავირჩიოთ: ან გრძნობები მოვკლათ და სიბერემდე ვიცოცხლოთ, ან ვნებათაღელვის მოწამეობრივი გვირგვინი მივიღოთ და ახალგზარდანი დავიხოცოთ“. სიცოცხლე და ტკბობა, ნორმალური ცხოველქმედებისა და ინდივიდუალური განვითარების პირობები გამიჯნულია. და ამ ორ ურთიერთსაპირისპირო „ყოფიერების სისტემას“ მივყავართ თანაბრად დამღუპველ შედეგამდე, ადამიანში ყველაფერი ადამიანურის კვდომამდე, პიროვნების განადგურებამდე; პირველ შემთხვევაში ხდება ადამიანის ნიველირება, პიროვნების დაკარგვა, მისი დაყვანა ავტომატის დონემდე, მეორე შემთხვევაში — ინდივიდუალობის ავადმყოფური ჰიპერტროფია, გადაგვარება, სიმახინჯე. ასეთია თანამედროვე საზოგადოების საბედისწერო კანონი, შაგრენის ტყავის საზარელ სახეში ხორცშესხმული: „ადამიანი იშრიტება ორ ინსტიქტურად შესრულებულ აქტში… ორი სიტყვა გამოხატავს ყოველ ფორმას სიკვდილის ამ ორი მიზეზისა: სურვილი და ძალა“. „სურვილი გვწვავს, ძალა გვანადგურებს“. შაგრენის ტყავში, იდუმალი ანტიკვარის სიტყვებით, „ძალა და სურვილია შეერთებული. აქაა თავმოყრილი თქვენი სოციალური იდეები, თქვენი გადაჭარბებული სურვილები, თქვენი თავშეუკავებლობა, თქვენი სიხარული, რომელიც ადამიანს კლავს, თქვენი მწუხარება, რომელიც სიცოცხლეს ამძაფრებს…“ გინდა იარსებო, — იცხოვრე უსაზრისოდ, ისწავლე მცენარეებისგან, მოლუსკებისგან უაზრო, უფიქრო თვლემა, მექანიკური ფუნქციონირება. გინდა იცხოვრო, განვითარდე, შექმნა, დატკბე, — ჩაები შენი თითოეული სურვილის განხორციელებისთვისშეუპოვარ სასიკვდილო ბრძოლაში, ბრძოლაში, რომელიც სპობს სასიცოცხლო ძალას, აუძლურებს ტვინს, ახმობს გულს.
ბალზაკის მიერ დახატული ეს პირქუში სურათი გვაოცებს ისტორიული დიალექტიკის კანონებში შეღწევის სიღრმით.
„შაგრენის ტყავში“ ბალზაკმა მოახერხა, შეექმნა ფართო განზოგადება, გამოეხატა ბურჟუაზიული საზოგადოების ერთ-ერთი ყველაზე არსებითი წინააღმდეგობა.
ბურჟუაზიული ცივილიზაცია, რომელიც გაძლიერებულად ავითარებს საზოგადოების მატერიალურ ძლევამოსილებას, ამავდროულად, ადამიანებს თავიანთი ინსტიქტებისა და ძალების მონებად აქცევს. ინდივიდი დამოკიდებული ხდება მის მიერვე წარმოებულ საგნებზე. მარქსის სიტყვებით რომ ვთქვათ, ბურჟუაზიულ საზოგადოებაში ადამიანის მიერ სამყაროს „ათვისება“ ამავდროულად ადამიანის მიერვე შექმნილის ადამიანისგან „გაუცხოებაა“. კერძო საკუთრების ბატონობის დროს „ყოველი იმისაკენ მიისწრაფვის, რომ მეორე ადამიანი უცხო არსობრივ ძალაზე დამოკიდებული გახადოს, რათა ამით თავისი საკუთარი, ანგარებიანი მოთხოვნილება დააკმაყოფილოს. ამიტომ საგანთა რაოდენობის ზრდასთან ერთად იზრდება იმ უცხო არსებათა ბატონობა, რომელთაც დამორჩილებულია ადამიანი, და ყოველი ახალი პროდუქტი ურთიერთმოტყუებისა და ურთიერთძარცვის ახალი საფეხურს წარმოადგენს“[1].ამ „გაუცხოების“ შედეგად შრომაცა და ტკბობაც, საზოგადოებრივ და ინდივიდუალურ ძალთა განვითარება ურთიერთდაპირისპირებული ხდება. ეს დაპირისპირებულობა თავის საფუძველს და უმაღლეს გამოხატულებას ექსპლუატირებული და ექსპლუატატორი კლასების ცხოვრების დაპირისპირებაში პოულობს. მშრომელი მასები, პროლეტარები, განწირულნი არიან, მათ არაფერი დარჩენიათ, გარდა უშინაარსო მექანიკური შრომისა, ხელოვნური გაველურებისა, გაუპიროვნებისა, „ცხოველური გაველურებისა და მოთხოვნილებების სრული, უხეში, აბსტრაქტული გამარტივებისა“… „სინათლე, ჰაერი და ა.შ., უმარტივესი, თვით ცხოველებისთვისაც კიდამახასიათებელი, სისუფთავე აღარ არის ადამიანის მოთხოვნილება… სრული არაბუნებრივი უწესრიგობა, ხრწნადი ბუნება მისი ცხოვრების ელემენტი ხდება. არცერთი მის შეგრძნებათაგან უკვე აღარ არსებობს არა მხოლოდ ადამიანური, არამედ არაადამიანური და, შესაბამისად, არც ცხოველური სახით… ადამიანი კარგავს არა მარტო ადამიანურ, არამედ ცხოველურ მოთხოვნილებებსაც“[2].
მეორე მხრივ, ინდივიდუალური განვითარება ბურჟუაზიულ გარემოში წყვეტს კავშირს ცხოვრების ნამდვილ შინაარსთან, შრომასთან, შემოქმედებასთან, და გადაიქცევა ან ზოოლოგიური მტაცებლური, „ძლიერი პიროვნების“, „ქერა ბესტიას“ თვისებების ან პარაზიტული „სინატიფის“ კულტივირებაში, „სინატიფის“, რომელიც ათასგვარი ხრიკებით ცდილობს არსებობის შინაგანი სიცარიელის ამოვსებას. „ეს — სიმდიდრის სახმარი ფორმაა, რომელსაც ადამიანური არსობრივი ძალების განხორციელება ესმისმხოლოდ როგორც საკუთარი საშინლად თავაშვებული ლტოლვებისა და უცნაური, ფანტასტიკური ახირებების განხორციელება“[3].
ამგვარად, ბურჟუაზიული ცივილიზაცია, ავითარებს რა ადამიანის ფიზიკურ და სულიერ პოტენციებს, ამდიდრებს და აფართოებს რა მის ტკბობის უნარს — ადამიანის ბუნებაზე ბატონობის ამ სუბიექტურ მხარეს — ამავდროულად კაცობრიობის უდიდეს ნაწილს ართმევს ინდივიდუალური განვითარების ყოველგვარ შესაძლებლობას, უფრო მეტიც, ართმევს საყოფაცხოვრებო მინიმუმს, მეორე მხრივ კი — გაბატონებული უმცირესობა მიჰყავს ცივილიზებულ ბარბაროსობამდე, გადაგვარებამდე, ხრწნამდე.
ასეთია ის ღრმა ობიექტური შინაარსი, რომელიც დევს რაფაელის ამ, თითქოსდა, ესოდენ ფანტასტიკურ და წარმოუდგენელ ისტორიაში. „შაგრენის ტყავის“ ფანტასტიკა ეს თავად ბურჟუაზიული სინამდვილის ჩახლართულობის, აბსურდულობის, წინააღმდეგობრიობის ასახვაა.
მაგრამ არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ რომანის ობიექტური შინაარსი სულაც არ შეესაბამება ავტორის სუბიექტურ ჩანაფიქრს, იმ ინტერპრეტაციას, რომელიც ბალზაკმა მისცა მის მიერვე ასე სწორად და ღრმად გამოსახულ მოვლენებს.
იმ საბედისწერო დილემას, რომელმაც დაღუპა რაფაელი, ბალზაკი არა დროებით, არამედ ერთგვარ მარადიულ, უცვლელ მნიშვნელობას ანიჭებს, მის საფუძველს ეძებს არა გარკვეულ ისტორიულ პირობებში, არამედ ზოგადად „ადამიანური ბუნების“ თანშობილ თვისებებში.
ადამიანს თანდაყოლილი აქვს ორი ურთიერთსაწინააღმდეგო ლტოლვა: გვარის ინსტიქტი, შენი მსგავსისადმი მიზიდულობა და თვითგადარჩენის ინსტიქტი. პირველი ადამიანს საერთო ცხოვრებით, გვარის ცხოვრებით, უბრალო სტიქიური არსებობით დაკმაყოფილებისკენ უბიძგებს; მეორე, პირიქით, საკუთარი ცხოვრებისკენ, საკუთარი ინტერესებისაკენ სწრაფვისკენ. ამ თვალსაზრისით, ყოველი პიროვნული საწყისი, ყოველი სურვილი და განცდა უპირისპირდება ადამიანურ ცხოველმოქმედებას, ბიოლოგიურ ფუნქციონირებას. და ის ბრძოლა, რომელიც რაფაელის სულში „გაუბრალოებული“ ცხოვრებისკენ სწრაფვასა და „გართულებული“ ცხოვრებისკენ სწრაფვას შორის მიმდინარეობას, ამ ძირეული დაპირისპირებულობის ასახვას წარმოადგენს. ეს არის თავად ცხოვრება, გამოსახული „სურვილთან, ნებისმიერი ვნების საწყისთან, შერკინებაში“, როგორც ბალზაკი განსაზღვრავს რაფაელის ტრაგედიის სიმბოლურ „ფილოსოფიურ“ შინაარსს.
თითოეული ამ ორი „ყოფიფიერების სისტემიდან“, რომელთა შორისაც მერყეობს რაფაელი, სხვა არაფერია, თუ არა ადამიანური ბუნების ამ ძირეული საწყისებიდან ერთ-ერთის ცალხმრივი განვითარება. მცენარეული, „გაუბრალოებული“ ცხოვრება, საკუთრივ, გვარის ინსტიქტის სიჭარბეს ემყარება, „უძღები სიცოცხლე“ — თვითგადარჩენის ინსტიქტს, ანუ ეგოიზმს.
ბალზაკის მიხედვით, წინააღმდეგობა, რომელიც ორად ხლეჩს რაფაელის ცხოვრებას, შეუძლებელია,მოისპოს, რადგან მისი ფესვები ადამიანის ბუნებაშია. საუბარი შეიძლება მხოლოდ მის შერბილებაზე, შერიგებაზე, ადამიანის ალტრუისტული და ეგოისტური ლტოლვების ერთგვარ ურთიერთწონასწორობაზე. ბალზაკი არ ავითარებს თანმიმდევრულად ამ დასკვნას, ის მხოლოდ სუსტ მინიშნებას იძლევა, როცა რომანის მეორე ნაწილში მეტამორფოზაგანცდილი პოლინა შემოჰყავს, პოლინა, რომელიც საკუთარ თავში უბრალო ცხოვრებისა და ცივილიზაციის ღირსებებს აერთიანებს. ეს ჭკვიანი, ახალგაზრდა ქალია, ხელოვნების მოყვარული, „რომელსაც პოეტებიც ესმის და პოეზიაც, და კომფორტის წიაღში ცხოვრობს. ერთი სიტყვით, ეს იგივე თეოდორა იყო, მხოლოდ მშვენიერი სულით აღჭურვილი, ან უკეთ, გაკეთილშობილებული პოლინა, მილიონების მფლობელი“. პოლინა წარმოადგენს „დასრულებულ სატრფო ქალს, საოცნებოს“.
ამრიგად, ბურჟუაზიული „ეგოიზმისა“ და ინდივიდუალობების განვითარებისთვის მისი საზიანო შედეგების კრიტიკის მთელი სიმკაცრის მიუხედავად, ბალზაკი აღიარებს ამ „ეგოიზმის“ ამოძირკვის შეუძლებლობას. ბალზაკის მიერ აღწერილი „ადამიანური ბუნება“ სხვა არაფერია, თუ არა მესაკუთრის ბუნება. აქ ბალზაკი ნათლად აჩვენებს თავის შეზღუდულობას, უუნარობას, გაარღვიოს მესაკუთრე კლასების თვალსაწიერი, მივიდეს მის მიერ ასახული წინააღმდეგობების საბოლოო, გადამწყვეტ საფუძვლამდე — კერძო საკუთრებამდე. ბურჟუაზიული ცივილიზაციის მხილებაში ესოდენ ძლიერი, ბალზაკი უმწეო აღმოჩნდება ამ ცივილიზაციის მანკიერებების გამოსწორების რეცეპტებში.
„გენიოსის კალამი ყოველთვის მასზეუფრო დიდია“ — ამბობს ჰაინე. ბალზაკის მიერ გამოსახული ფაქტების ობიექტური ლოგიკა მისეულ შეფასებაზე უფრო ძლიერი და დამაჯერებელია. მისმა წარმოუდგენელმა სიმართლემ და სიფხიზლემ ის თავისსავე ცრურწმენებზე მაღლა დააყენა და შესაძლებლობა მისცა, მხტვარული ფორმით ბურჟუაზიული საზოგადოების უმნიშვნელოვანესი წინააღმდეგობა აღმოეჩინა, მიუხედავად იმისა, რომ ამ აღმოჩენის არსი თავად ბალზაკს სათანადოდ არ გაუცნობიერებია. ეს „შაგრენის ტყავს“ ჩვენთვის ჯერაც ინტერესით აღსავსე, შინაარსიან, ღრმად რეალისტურ ნაწარმოებად აქცევს.
1936
რუსულიდან თარგმნა ნორიკ ბადოიანმა
თარგამანი შესრულებულია შემდეგი გამოცემის მიხედვით: Гриб В. Р. Избранные работы. М.; 1956. გვ. 248-259.
შენიშვნები
[1]Карл Маркс, Экономическо-философскиие рукописи 1844 года // К. Маркс и Ф. Энгельс. Из ранних произведений. М.; 1956. გვ. 599.
[2]იქვე. გვ. 600.
[3]იქვე. გვ. 608.