გთავაზობთ პალესტინელი მწერლის, ღასან ქანაფანის კიდევ ერთ მოთხრობას, რომელიც პირველად ქვეყნდება ქართულ ენაზე. მოთხრობა გვიყვება ინდივიდუალურ გადარჩენასა და საერთო საზრუნავისთვის თავგანწირვას შორის არჩევანის შესახებ, არჩევანის, რომელიც არა მხოლოდ პალესტინის, არამედ საერთოდ იმპერიალისტური რეჟიმებისგან გაძარცვული, ექსპლუატირებული და დაჩაგრული ხალხების ცხოვრებაში ასე აქტუალურია. 1956 წელს დაწერილი ეს მოთხრობა, შეიძლება, ახალს არაფერს გვეუბნება პალესტინაზე, მოთხრობილი ამბავი კი თავისი შემზარაობით არც კი შეედრება იმას, რასაც პალესტინელი ხალხი ახლა განიცდის, მაგრამ სამაგიეროდ ბევრს გვეუბნება ჩვენს ცხოვრებაზე: ჰეგემონური მსოფლმხედველობით თავსმოხვეულ არსებობის ყალბ საზრისზე, რომელიც ინდივიდუალისტური არჩევანის გაკეთებას გვიკიჟინებს ყოველ წამს; ყალბ კეთილდღეობაზე, რომელიც არათუ მხოლოდ სხვათა უბედურების მიუხედავად, არამედ სხვათა უბედურების ხარჯზე არსებობს; და, ბოლოს, იმაზე, ომებით, ძარცვით და ჩაგვრით გაჯერებულ სამყაროში „რა არის სიცოცხლე და რა არის არსებობის ფასი“.
ისრაელი-პალესტინის კონფლიქტის შესახებ შეგიძლიათ იხილოთ ჩვენი გამოცემის წინასიტყვაობა ღასან ქანაფანის რომანისთვის “კაცები მზეში”, რომელშიც მწერლის ბიოგრაფიასთან ერთად კონფლიქტის ზოგადი ისტორიული კონტურებია მოხაზული. ასევე მისი მოთხრობები: “ჰაიფაში დაბრუნება” და “სევდიანი ფორთოხლების მიწა“, რომლებიც ოკუპირებული პალესტინის ბრძოლის სხვადასხვა პერიოდს მხატვრული ფორმით ასახავს.
რედაქცია
წერილი ღაზადან
ძვირფასო მეგობარო!
ახლახან მივიღე შენი წერილი. მატყობინებ, რომ ყველაფერი მოაგვარე და შემიძლია საკრამენტოში შენთან ერთად საცხოვრებლად ჩამოვიდე. ისიც გავიგე, რომ კალიფორნიის უნივერსიტეტში ჩავირიცხე სამოქალაქო ინჟინერიის ფაკულტეტზე. მადლობის მეტი რა მეთქმის შენთვის. მაგრამ გაგიკვირდება, რასაც ახლა გეტყვი. იცოდე, ეჭვი არ შეგეპაროს, რომ არ ვყოყმანობ. მეტიც, თითქმის დარწმუნებული ვარ, რომ აქამდე არასდროს არაფერი არ დამინახავს ისე ნათლად, როგორც ახლა ვხედავ. ჰო, მეგობარო, გადავიფიქრე: არ გამოგყვები „მიწაზე, სადაც სიმწვანე, წყალი და მშვენიერი სახეებია“, როგორც შენ წერ. არა, მე აქ დავრჩები და აქაურობას არასოდეს მივატოვებ.
გული მწყდება, რომ ცხოვრების საერთო დინებას აღარ გავყვებით. ლამის ყურში ჩამესმის, როგორ მახსენებ ჩვენს პირობას, რომ ცხოვრებას ერთად გავაგრძელებდით, როგორ ვიძახდით, რომ გავმდიდრდებოდით, მაგრამ, მეგობარო, ხელფეხშეკრული ვარ.
ჰო, მე ისევ მახსოვს ის დღე, როდესაც კაიროს აეროპორტში ვიდექი და ხელზე ხელს გიჭერდი, გაშმაგებულ ძრავას მიშტერებული. იმ მომენტში ყველაფერი ტრიალებდა ყურისწამღები ძრავის ხმაურთან ერთად და შენ მდუმარე იდექი ჩემ წინაშე. შენი სახე ისევ ისეთი იყო, როგორიც მაშინ, როდესაც შეჯაიას უბანში ვთამაშობდით, – მხოლოდ პატარა ნაოჭებს დაემჩნიათ მასზე კვალი. ჩვენ ერთად გავიზარდეთ და ერთმანეთსაც სრულებით ვუგებდით. პირობაც გვქონდა დადებული, რომ ბოლომდე ერთად ვიქნებოდით, მაგრამ…
„თხუთმეტი წუთიც და – თვითმფრინავი აფრინდება. სიცარიელეს ნუ მიშტერებიხარ… მომისმინე, მომავალ წელს ქუვეითში წახვალ, ფულს მოაგროვებ ღაზადან კალიფორნიაში წამოსასვლელად. ერთად დავიწყეთ და ერთად უნდა გავაგრძელოთ…“
მე ამ დროს შენს სწრაფად მოძრავ ტუჩებს ვაკვირდებოდი — ასე გჩვეოდა ლაპარაკი, შეუსვენებლად და სულმოუთქმელად. გუმანით ვგრძნობდი, მაგ შენი გაქცევით მთლად კმაყოფილი რომ არ იყავი. სამ მიზეზსაც ვერ ჩამოთვლიდი ამ გადაწყვეტილების გასამართლებლად. ეს განშორება მეც მტანჯავდა. მაგრამ ყველაზე მკაფიოდ მაინც ეს აზრი მიტრიალებდა: რატომაც არ უნდა დავტოვოთ ღაზა და გავიქცეთ? რატომ? თუმცა შენი საქმეები უკეთ მიდიოდა. ქუვეითის განათლების სამინისტრომ, ჩემგან განსხვავებით, კონტრაქტი დაგიდო. გაჭირვებაში მყოფი შენგან ხანდახან მცირეოდენ ფულს ვღებულობდი. გინდოდა, ეს ფული სესხად ჩამეთვალა, რადგან გეშინოდა, თავი დამცირებულად არ მეგრძნო. იცოდი ჩემი ოჯახური მდგომარეობა და გესმოდა, რომ ის უმნიშვნელო ხელფასი, რომელსაც გაეროს დევნილთა დახმარების სააგენტოს სკოლებში მიხდიდნენ, არ კმაროდა დედაჩემის, ჩემი ძმის ქვრივისა და მისი ოთხი შვილის სარჩენად.
„კარგად დამიგდე ყური. ყოველ დღე მომწერე, ყოველ საათში, ყოველ წუთში. თვითმფრინავი სადაცაა გაფრინდება. მშვიდობით! არა… შეხვედრამდე!“
შენი ცივი ტუჩები ჩემს ლოყას შეეხო და თვითმფრინავისკენ გაემართე. როდესაც უკან მოიხედე, დავინახე, თვალებიდან ცრემლები როგორ გდიოდა.
მოგვიანებით, ქუვეითის განათლების სამინისტრომ მეც დამიდო კონტრაქტი. იმაზე აღარ დავწვრილმანდები, როგორ გაგრძელდა იქ ჩემი ცხოვრება, მე ხომ ისედაც ყოველთვის ყველაფერს გწერდი. ქუვეითში ჩემი ცხოვრება წებოვანი და ცარიელი იყო, თითქოს პაწაწინა ხამანწკა ვყოფილიყავი, დამთრგუნველ მარტოობაში დაკარგული, ბინდით მოცული მომავლის მტანჯველ მოლოდინში, გახრწნილ რუტინაში ჩაფლული. მთელი ჩემი ცხოვრება მოლიპულ გზას ჰგავდა და სხვა არაფერი იყო, თუ არა დაუოკებელი სწრაფვა თვის ბოლოსკენ.
იმ წელს ებრაელები ალ-საბჰას ცენტრს დაესხნენ თავს და ღაზა, ჩვენი ღაზა, დაბომბეს და გადაბუგეს. წესით, ამ მოვლენას რაღაც უნდა შეეცვალა ჩემს ყოველდღიურობაში, მაგრამ გულთან ახლოს არ მიმიტანია, რადგან ვიცოდი, ღაზას მაინც უკან მოვიტოვებდი, კალიფორნიაში წავიდოდი და ვიცხოვრებდი ჩემთვის, ჩემი თავისთვის, ამდენ ხანს რომ ასე იტანჯა. მძულდა ღაზა და მისი მაცხოვრებლები. ამ დასახიჩრებულ ქალაქში ყველაფერი მახსენებდა უხეირო ნახატებს, ავადმყოფის დახატულს ნაცრისფერი საღებავით.
კი, თავის გასატანად ცოტაოდენ ფულს ვუგზავნიდი ხოლმე დედაჩემს, ჩემი ძმის ქვრივსა და მის შვილებს, მაგრამ ამ ძაფსაც გავწვეტდი იქ, მწვანე კალიფორნიაში, შორს დამარცხების სუნისგან, შვიდი წელი რომ მივსებდა ნესტოებს. თანაგრძნობა ჩემი ძმისშვილების, რძლისა და დედაჩემის მიმართ ვეღარ ამართლებდა ჩემს ტრაგედიას, შვეულად რომ მიმაქანებდა უფსკრულის ფსკერისკენ. თავს უფრო ღრმად ვეღარ ჩავაძირინებ. უნდა გავიქცე!
შენთვის ნაცნობია ეს გრძნობები, მუსტაფა, ეს ყველაფერი ხომ შენც გამოსცადე. რა იდუმალი ძალაა, ასე რომ მიგვაჯაჭვა ღაზას და გაქცევის სურვილი გაგვინელა? რატომ ვერ გავერკვიეთ მაშინ ამ გრძნობებში? რატომ არ მოვიტოვეთ უკან ეს მარცხი, თავისი ჭრილობებით, და არ განვაგრძეთ სვლა ნათელი, მანუგეშებელი მომავლისკენ? ზუსტად ვერ ვხვდებოდით, რატომ.
როდესაც ივნისში შვებულება ავიღე, მთელი ჩემი ქონება შევაგროვე ნანატრი მგზავრობის მოლოდინში, ისეთი წვრილმანების მოლოდინში, ცხოვრებას რომ აზრს ანიჭებენ და ალამაზებენ. ღაზა ზუსტად ისეთივე დამხვდა, როგორსაც ვიცნობდი: დახშული როგორც ლოკოკინის ნიჟარა, ტალღებმა რომ გამორიყა წებოვან, ქვიშიან ნაპირზე, სასაკლაოსთან.
ღაზა უფრო დაკრუნჩხულიყო, ვიდრე მძინარე ადამიანის გონება საშინელი კოშმარის ხილვისას, თავისი ვიწრო, დამარცხებისა და სიღარიბის სპეციფიკური სუნით გაჟღენთილი ჩიხებითა და გამოშვერილი პარმაღებით. ესაა ღაზა… მაგრამ ის უხილავი ძალა რაღაა, ადამიანს თავისი სახლისკენ, ოჯახისკენ, მოგონებებისკენ ისე რომ იზიდავს, როგორც წყარო — ჯიხვების ფარას? არ ვიცი… მხოლოდ ის ვიცი, რომ იმ დილით დედასთან წავედი. იქ ჩემი ძმის ქვრივი დამხვდა და ქვითინით მთხოვა, ნადიას, მისი დაჭრილი ქალიშვილის, სურვილი შემესრულებინა და საღამოს იგი ღაზას ჰოსპიტალში მომენახულებინა. ხომ იცნობ ჩემს ლამაზ ძმისშვილს, ცამეტი წლის ნადიას?
საღამოს ვაშლი ვიყიდე და ნადიას სანახავად წავედი. ვიცოდი, რომ დედაჩემი და ჩემი რძალი რაღაცას მიმალავდნენ, რაღაცას, რის სათქმელადაც ენა არ უბრუნდებოდათ, რაღაცას, რაზეც ეჭვი ვერ მიმქონდა. მიყვარდა ნადია, მიყვარდა მთელი ის თაობა, რომელიც ისე მიჩვეოდა დამარცხებასა და უსახლკარობას, რომ ბედნიერი ცხოვრება სოციალურ ანომალიად მიაჩნდა.
რა მოხდა იმ წამს?! არ ვიცი. თეთრ ოთახში ძალიან წყნარად შევედი. ავადმყოფი ბავშვი ხომ სიწმინდის იერს იძენს და მას განსაკუთრებულად ეპყრობიან, მაგრამ დაჭრილ ბავშვს როგორღა უნდა მოეპყროს ადამიანი? ნადია საწოლში იწვა, ზურგით თეთრ ბალიშს ეყრდნობოდა, რომელზეც მისი თმა ძვირფასი ბეწვივით იყო გადაფენილი. მის ფართო თვალებში ღრმა მდუმარება ჩამდგარიყო და უშრობი ცრემლი კიაფობდა შავი გუგების სიღრმეში. მისი სახე იყო მშვიდი და წყნარი, მაგრამ მეტყველი, თითქოს წამებული წინასწარმეტყველიაო. ნადია ჯერაც ბავშვია, მაგრამ ბავშვზე უფრო დიდს ჰგავდა, გაცილებით, გაცილებით უფრო დიდს…
– ნადია!
არ ვიცი, ეს სიტყვები მე წარმოვთქვი, თუ ვინმე სხვამ ჩემ ზურგს უკან, მაგრამ მან მზერა მომაპყრო და ამ მზერამ ისე დამადნო, თითქოს ცხელ ჩაიში ჩავარდნილი შაქრის ნატეხი ვყოფილიყავი. ნადიამ გამიღიმა და მისი ნაზი ხმა შემომესმა:
– ბიძია… ქუვეითიდან ჩამოხვედი?
ხმა გაუწყდა, წინ წამოიწია ხელებზე დაყრდნობით და კისერი ჩემკენ წამოაგრძელა. ზურგზე მივუალერსე და ახლოს მივუჯექი:
– ნადია, ქუვეითიდან საჩუქრები ჩამოგიტანე. ბევრი საჩუქარი. როგორც კი გამოჯანმრთელდები და საწოლიდან წამოდგები, ჩემთან მოდი და გაგატან. შენ რომ მთხოვე, ის წითელი შარვალიც გიყიდე. კი… გიყიდე.
ეს ტყუილი იყო, რომელიც დაძაბულობამ მათქმევინა, მაგრამ ისეთი განცდა მქონდა, თითქოს სიმართლეს ცხოვრებაში პირველად ვამბობდი. ნადია შეკრთა, თითქოს დენმა დაარტყაო, და შემზარავი მდუმარებით დახარა თავი. ვიგრძენი, როგორ დამისველა ხელი მისმა ცრემლებმა.
– თქვი, ნადია! არ გინდა წითელი შარვალი? – მან მზერა მომაპყრო და რაღაცის თქმა სცადა, მაგრამ გაჩერდა და შემდეგ კბილებში გამოსცრა:
– ბიძია! – მან ხელი გაიწვდინა, თეთრი გადასაფარებელი თითებით ასწია და ბარძაყიდან ამპუტირებული ფეხისკენ მანიშნა.
მეგობარო, არასდროს დავივიწყებ ნადიას ბარძაყიდან ამპუტირებულ ფეხს. არა, არ დავივიწყებ იმ მწუხარებას, რომელიც მის სახეს სამუდამოდ შერწყმოდა. იმ დღეს საავამყოფოდან ღაზას ქუჩებში გავედი. ზიზღით ჩავჭიდე ხელი ორ გინეას, ნადიასთვის რომ უნდა მიმეცა. კაშკაშა მზის სხივები ქუჩებს სისხლისფრად ღებავდა. ღაზა სულ სხვანაირი იყო, მუსტაფა, ასეთი ღაზა არც მე და არც შენ აქამდე არასდროს გვენახა. შეჯაიას კვარტლის დასაწყისში, ჩვენ სადაც ვცხოვრობდით, ქვების გროვაც კი ისე ეყარა, თითქოს რაღაც დატვირთვა ჰქონდა და ახსნას ელოდა. ეს ღაზა, სადაც კეთილ ხალხთან ერთად შვიდი უბედური წელი გავატარეთ, სრულიად ახალი იყო. მეჩვენებოდა, რომ ეს დასაწყისი იყო. არ ვიცი, რატომ ვგრძნობდი, რომ ეს მხოლოდ და მხოლოდ დასაწყისი იყო. როდესაც ცენტრალური ქუჩით სახლში ვბრუნდებოდი, წარმოვიდგინე, რომ ეს ქუჩა მხოლოდ მცირე ნაწილი იყო იმ ძალიან, ძალიან გრძელი გზისა, რომელსაც საფადში მივყავდი. რაც კი რამ იყო ამ ღაზაში, ყველაფერი ნადიას ამპუტირებულ ფეხს გლოვობდა, მაგრამ გლოვა მხოლოდ ქვითინით არ შემოიფარგლებოდა. ეს იყო გამოწვევა: მოკვეთილი ფეხი უნდა გამთელებულიყო.
ღაზას ქუჩებში გავედი, სადაც მზე დამაბრმავებლად ანათებდა. მითხრეს, რომ ნადიამ ფეხი მაშინ დაკარგა, როდესაც პატარა ძმებსა და დებს გადაეფარა ბომბებისა და ცეცხლის ალისაგან დასაცავად, მათ სახლს რომ მოსდებოდა. ნადიას შეეძლო, გაქცეულიყო, თავიც გადაერჩინა და ფეხიც, მაგრამ ასე არ მოქცეულა… რატომ?
არა, მეგობარო, საკრამენტოში არ ჩამოვალ და საერთოდ არ ვწუხვარ ამაზე. არც იმის დასრულებას ვაპირებ, რაც ბავშვობაში ერთად დავიწყეთ. ის იდუმალი განცდა, რომელიც ღაზადან წასვლისას გეუფლებოდა, ის სუსტი განცდა, გოლიათად უნდა იქცეს და გაძლიერდეს შენს სულში. უნდა ეძიო ის, რათა საკუთარი თავი იპოვო… აქ – საზარელი მარცხის ნანგრევებში…
მე არ ჩამოვალ შენთან. შენ თვითონ დაბრუნდი. დაბრუნდი, რომ ნადიას ბარძაყიდან ამპუტირებული ფეხისგან ისწავლო, რა არის სიცოცხლე და რა არის არსებობის ფასი…
დაბრუნდი, მეგობარო, ყველანი გელოდებით.
ქუვეითი 1956 წ.
არაბულიდან თარგმნა ანანო ბურნაძემ „კონტრჰეგემონიის“ რედაქციით
ილუსტრაციის ავტორი: ანუკ ბელუგა